Sistemleştirme Nedir?
Sistemleştirme, çevremizdeki dünyayı kurallar, kalıplar ve neden-sonuç ilişkileri üzerinden anlamlandırma eğilimidir. Bu kavram, özellikle Prof. Simon Baron-Cohen’in öne sürdüğü Empatize-Et ve Sistemleştir Teorisi (E-S teorisi) içinde önemli bir yer tutar.
Bu teoriye göre, insanlar genetik ve nörogelişimsel özelliklerine bağlı olarak empati ve sistemleştirme eğilimleri bakımından farklılık gösterir. Otistik bireylerde ise sistemleştirme mekanizması genellikle yüksek düzeyde çalışır.
Hiper-Sistemleştirme Nedir?
Otistik bireylerin bir bölümü, yalnızca sistemlere ilgi duymakla kalmaz, aynı zamanda bu sistemlerde üstün performans sergileyebilir. Bu bilişsel eğilim, literatürde hiper-sistemleştirme ya da aşırı sistemleştirme olarak adlandırılır.
Hiper-sistemleştirme, şu üç temel özelliği kapsar:
- Kurallara ve desenlere olağanüstü duyarlılık
- Detaylara yüksek dikkat
- Girift sistemleri çözme ve yeniden kurma becerisi
Örnek: Gerçek Yaşamdan Gözlemler
Otistik bir birey, şehir içi otobüs hatlarının sefer saatlerini haftalık olarak ezberleyebilir, hava trafik kontrol sistemlerini analiz edebilir veya bir müzik eserini nota nota çözüp yeniden yazabilir. Tüm bu örneklerde ortak olan şey, sistemin kurallarının sezilmesi ve bu kurallar çerçevesinde düşünmenin rahatlatıcı ve motive edici bulunmasıdır.
Otizmli bireyler yalnızca bu sistemleri tanımakla kalmaz, aynı zamanda o sistemlerin iç mantığını da çözümleyebilirler. Bu, mühendislikten programlamaya, müzikten bilimsel analizlere kadar çok sayıda alanda başarıyı beraberinde getirebilir.
Neden Zorlayıcı Olabilir?
Bu yüksek sistemleştirme eğilimi, sosyal dünyada zorluklara yol açabilir. Çünkü sosyal ilişkiler genellikle:
- Belirsizdir,
- Kuralsızdır veya kuralları bağlamsaldır,
- Duygulara, niyetlere, söylenmeyen mesajlara dayanır.
Bu da şu anlama gelir: Bir kişi sosyal dünyada her gün küçük ama karmaşık “sistemlerle” karşı karşıyadır — ama bu sistemler genellikle tutarsız, değişkendir ve kesin bir mantık içermez.
Otistik bireyler için bu durum, stres, karışıklık ve bazen geri çekilmeye yol açabilir. Sosyal dünyadaki değişkenliği sistemleştirmek, özellikle de bu sistem görünür değilse, oldukça zor olabilir.
Sonuç: Aşırı Sistemleştirme Bir Avantaj mı, Zorluk mu?
Aşırı sistemleştirme, otistik bireylerin bilişsel yapısının bir parçasıdır. Bazı yönleriyle bu bir avantaj olabilir: güçlü analitik düşünme, düzenli çalışma, sistem çözme becerisi, hata bulma ve düzeltme gibi.
Ancak sosyal uyum, empati kurma veya esnek davranışlar gerektiren alanlarda zorluk da yaratabilir.
Otizm araştırmalarında bugün geldiğimiz noktada önemli olan şudur: Bu bilişsel farklılıkları birer eksiklik olarak değil, bir farklı işleyiş biçimi olarak anlamak ve destek sistemlerini buna göre şekillendirmektir.
Araştırmacı Notu:
Toplumun büyük çoğunluğu dünyayı empati temelli anlamlandırırken, otistik bireyler çoğu zaman dünyayı kurallar, desenler ve mantıksal bağlantılar üzerinden anlar. Bu farklılık, onların “eksik” değil, “farklı çalışan” bir bilişsel sisteme sahip olduğunu gösterir. Biz araştırmacılar için en büyük görevlerden biri, bu bilişsel stilleri anlamak ve desteklemek için doğru yolları geliştirmektir.