Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
Yazar: Dr. Jenni Jacobsen, Ph.D.İncelemeci: Amy Shelby
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), görevlere dikkati sürdürme ve dürtüsel davranışları kontrol etmede zorluk yaratan teşhis edilebilir bir ruh sağlığı durumudur. Durum genellikle çocukluk döneminde gelişir ve ilaçlar, terapi ve bazen ikisinin bir kombinasyonu ile tedavi edilir.
- Tanım
- Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (ADHD)
- Belirtiler
- Tanı
- Nedenler
- Tedavi
- Çocuklar ve DEHB
- SSS
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
DEHB, çocuklukta başlayan bir ruh sağlığı durumudur. Semptomlar 12 yaşından önce ortaya çıkar ve günlük yaşamda aksamalara neden olur. Araştırmalar, DEHB’nin oldukça kalıtımsal olduğunu, yani genetik risk faktörlerinin durumun gelişimine güçlü bir şekilde katkıda bulunduğunu göstermektedir. Beyin yapısı ve işlevindeki farklılıkların da DEHB semptomlarına katkıda bulunduğu düşünülmektedir [1] .
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar ve gençler, görevleri aceleyle yerine getirme, dikkat vermede zorluk çekme, başkalarını rahatsız etme ve kıpırdanma gibi semptomlar yaşarlar [1] . Bunlar, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun bazı genel semptomları olsa da, zihinsel bozuklukları teşhis etmek için kullanılan kılavuz olan DSM- 5’in üç alt tipte dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu listelediğini anlamak faydalıdır [2] :
- Dikkatsiz Alt Tip : Bu alt tipteki bireyler çoğunlukla dikkat dağınıklığı belirtileriyle mücadele ederler. Bunlar arasında dikkatsiz görünme, ayrıntılara dikkat edememe ve talimatları takip etmede zorluk çekme yer alır.
- Hiperaktif/Dürtüsel Alt Tip: Bu alt tipe sahip kişi, hareketsiz oturma ve dürtülerini kontrol etme konusunda zorluk çeker; bu da pat diye söyleme, sırasını beklemekte zorlanma, aşırı konuşma ve sürekli hareket halinde olma gibi belirtilere yol açar.
- Kombine Sunum: Son olarak, DEHB’nin kombine sunumuna sahip kişiler hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite/dürtüsellik semptomları gösterecektir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (ADHD) Arasındaki Fark Nedir?
Bazen insanlar DEHB’den bahsederken “DEHB” veya dikkat eksikliği bozukluğu terimini kullanırlar. Peki, DEHB ile DEHB arasındaki fark nedir? Genellikle insanlar “DEHB” terimini kullandıklarında sadece DEHB’den bahsediyorlardır. Aslında, DSM’nin eski versiyonlarında , bu duruma dikkat eksikliği bozukluğu deniyordu ve hiperaktiviteyle veya hiperaktivite olmadan ortaya çıkabiliyordu [3] .
DSM’nin daha yeni sürümlerinin tanıtılmasıyla , DEHB artık baskın dikkatsizlik, baskın hiperaktif/dürtüsel veya birleşik bir sunum olarak ortaya çıkabilir. İnsanlar DEHB terimini kullandıklarında, genellikle DEHB’nin baskın dikkatsizlik sunumundan bahsediyorlar, ancak DEHB terimi artık klinik olarak doğru değil.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtileri
DEHB belirtileri dikkatsizlik veya hiperaktivite/dürtüsellik kategorisine girebilir. DEHB ile birlikte görülen bazı genel belirtiler şunlardır [1] :
- Görevlere dikkati sürdürmede zorluk
- Zihinsel çaba gerektiren görevlerden hoşlanmama
- Ayrıntıları unutmak veya dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar yapmak
- Düzenli kalmak için mücadele ediyorum
- Talimatları takip etmekte zorluk çekiyorum
- Başkalarının konuşmalarını bölmek veya lafını kesmek
- Sırada beklemekte zorlanıyorum
- Sürekli hareket halinde veya hareket halinde görünmek
- Sabit oturmada zorluk
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Tanısı
Kendinizde veya bir çocuğunuzda DEHB belirtileri fark edebilirsiniz ancak bu durumu kendi kendinize teşhis edemezsiniz. DEHB’den şüpheleniyorsanız, teşhis almak ve uygun bir tedavi planı geliştirmek için bir doktora veya psikolog veya sosyal hizmet görevlisi gibi bir ruh sağlığı uzmanına görünmeniz önemlidir.
Sağlık profesyonelleri, DEHB’yi mesleki yargı ve DSM -5’teki tanı kriterlerini kullanarak teşhis eder . DEHB teşhisi konması için çocukların altı veya daha fazla semptom göstermesi gerekirken, 17 yaş ve üzeri gençler ve yetişkinlerin beş veya daha fazla semptom göstermesi gerekir. Semptomlar en az altı ay boyunca mevcut olmalıdır [4] .
Dikkat eksikliğinin yeterli semptomlarını karşılayan bir kişiye dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun dikkatsiz tipi teşhisi konurken, hiperaktivite/dürtüselliğin yeterli semptomlarını gösteren bir kişiye bu alt tip teşhisi konur. Son olarak, her iki alt tipin yeterli semptomlarını karşılamak, birleşik bir sunumun teşhisiyle sonuçlanır [4] .
Belirli alt tiplere ilişkin tanı kriterleri aşağıda listelenmiştir [4] .
Dikkatsiz Alt Tip
Belirtileri şunlardır:
- Okulda veya işte görevleri tamamlarken dikkatsizlik hataları yapmak veya ayrıntılara dikkat etmekte zorlanmak
- Okulda veya oyun oynarken görevlere dikkat etmekte zorluk çekmek
- Doğrudan kendisine konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünmek
- Dikkat dağınıklığı nedeniyle talimatları takip edememe ve ödev, ev işleri veya iş görevleri gibi görevleri tamamlayamama
- Organize etme ve önceliklendirme konusunda zorluk
- Zihinsel çaba gerektiren görevlerden hoşlanmama
- Ödev, okul malzemeleri, anahtarlar veya cüzdan gibi önemli eşyaların kaybolması
- Kolayca dikkati dağılan
- Unutkanlıkla mücadele
Hiperaktif/Dürtüsel Alt Tip
Belirtileri şunlardır:
- Sık sık kıpırdanma veya kıvranma
- Beklendiği zaman oturmakta zorluk çekmek
- Uygun olmadığı halde koşmak veya tırmanmak veya aşırı huzursuz hissetmek
- Sessizce oynamakta veya aktivitelere katılmakta zorluk çekmek
- Sürekli hareket halinde olmak
- Aşırı konuşmak
- Bir soru tamamlanmadan önce cevapları veya yorumları ağzından kaçırmak
- Sırada beklemede veya kendi sırasını beklemede zorluk
- Başkalarının konuşmalarını kesmek
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’nu teşhis etmek bazen zor olabilir çünkü birçok kişi semptomlarını başkalarından ‘maskeler’ veya gizler. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu maskeleme hakkında daha fazla bilgi için buraya bakın .
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunun Nedenleri
DEHB’nin tek bir nedeni yoktur; bunun yerine, çeşitli faktörler bir çocuğun bu durumu geliştirme riskini artırabilir. Araştırmacılar, DEHB’de güçlü bir genetik bileşen olduğunu, yani genetik faktörlerin DEHB’nin gelişimine katkıda bulunabileceğini belirlemiştir [1] .
DEHB geliştirme riskini artırabilecek birden fazla çevresel faktör vardır. Örneğin, erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve doğum öncesi dönemde yetersiz beslenme, bu faktörler beyin gelişimini olumsuz etkileyebileceğinden, bir çocuğun DEHB riskini artırabilir [5] .
DEHB’ye katkıda bulunabilecek diğer faktörler arasında pestisitlere ve ağır metallere maruz kalma yer alır. Araştırmacılar, hamilelik veya emzirme döneminde pestisitlere maruz kalmanın DEHB semptomlarına yol açtığını bulmuşlardır. Dahası, kurşun maruziyeti ve diğer birkaç ağır metale maruziyet DEHB semptomlarına yol açabilir [5] .
Mevcut araştırmalardan çıkarılabilecek sonuç, genetiğin bir çocuğun DEHB geliştirip geliştirmeyeceğini güçlü bir şekilde etkilediğidir, ancak çevre de önemlidir. Çevresel etkiler, bir çocuk hala rahimde gelişirken devreye girer.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Tedavisi
DEHB için bir tedavi yoktur, ancak semptomları daha yönetilebilir hale getirebilecek ve DEHB’nin günlük yaşamda neden olduğu müdahaleyi azaltabilecek tedavi seçenekleri vardır. Tedavi ve destekle, DEHB ile yaşayan bireyler işte, okulda ve sosyal ortamlarda iyi işlev görmeyi öğrenebilirler. Hem ilaç hem de davranışsal terapilerin DEHB’yi tedavi etmede faydalı olduğu bulunmuştur.
Her iki tedavi seçeneği de aşağıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Tedavisinde Kullanılan İlaçlar
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) semptomlarının tedavisinde etkili olduğu bulunan çok sayıda ilaç vardır:
- Metilfenidat: Ritalin marka adıyla da bilinen metilfenidat, DEHB semptomlarını tedavi etmek için en popüler ilaçlardan biridir. Çocuklar, gençler ve yetişkinler için etkili olduğu bulunmuştur [5] .
- Atomoxetine: Bu ilaç genellikle marka adı olan Strattera ile anılır. Çocuklarla karşılaştırıldığında yetişkinlerde daha iyi etki gösterme eğilimindedir. [5] .
- Amfetaminler: Yaygın olarak yeni Adderall adıyla bilinen amfetaminler, çocuklarda ve gençlerde DEHB semptomlarının tedavisinde de etkilidir [6] .
İlaçlar DEHB için etkili bir tedavi seçeneği olabilir, ancak ilaçların yan etkilere sahip olabileceğini unutmamak önemlidir. DEHB ilaçlarının yaygın yan etkileri arasında iştahsızlık, uyku bozuklukları, mide ağrısı, anksiyete, baş ağrıları ve mide bulantısı bulunur [6] . Birçok kişi için ilaç almanın faydaları yan etkilerden daha ağır basar.
Davranışsal Terapiler
Terapiler , DEHB’li kişilere semptomlarla başa çıkmayı ve davranışlarını yönetmeyi öğretebilir. Aşağıda bazı yaygın terapötik yöntemler tartışılmaktadır:
- Bilişsel Davranışçı Terapi : Bu terapötik yöntem, insanlara çarpık veya yardımcı olmayan düşünce kalıplarını yeni düşünme biçimleriyle değiştirmeyi öğretir. Bazı araştırmalar, bunun DEHB semptomlarını tedavi etmek için yararlı olduğunu öne sürmektedir [5] .
- Dikkat Eğitimi: Dikkat temelli yaklaşımlar, insanlara şimdiki ana odaklanmayı öğretir ve bu da DEHB semptomlarını azaltabilir. Dikkat eğitiminin DEHB’li yetişkinler için etkili olduğu bulunmuştur, ancak çocuklarla ilgili daha fazla araştırma yapılması gerekmektedir [5] .
- Ebeveyn Eğitimi: Bu yaklaşım ebeveynlere destek sağlar ve onlara DEHB ile ilgili davranışları yönetmede yardımcı olabilecek teknikler öğretir. Ebeveyn eğitimi, DEHB’li çocukların ebeveynleri için sorunlu davranışları azaltabilir ve stres seviyelerini düşürebilir [5] .
- Alternatif Terapiler: Bazı kanıtlar, Çinko gibi belirli diyet takviyelerinin DEHB’li kişiler için faydalı olabileceğini göstermektedir. Doktorunuzla diyet ihtiyaçlarınız hakkında konuşun. Fiziksel aktivite ayrıca DEHB’li kişilerde bilişsel performansı da iyileştirebilir, bu nedenle düzenli bir egzersiz rejimi takip etmek faydalı olabilir [5] .
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan bir çocuğa yardım etmek
Çocuğunuzda DEHB belirtileri varsa, çocuğunuzun çocuk doktoruna danışmanız önemlidir. Çocuğunuzun sınıfta hangi belirtileri gösterdiğini belirlemek için muhtemelen çocuğunuzun öğretmenine bir anket göndermeyi de içeren bir değerlendirme yapacaklardır. Ayrıca, DEHB belirtilerini derecelendirmek için bir ebeveyn anketi doldurmanız istenecektir.
Teşhis konulursa, tedavinin ilk aşaması çocuğunuzun yaşına bağlı olacaktır. 6 yaşın altındaki çocuklar için, ilaç tedavisine başlamadan önce genellikle davranış terapisi önerilir. Çocuk 6 yaşına geldiğinde, ilaç tedavisi genellikle davranış terapisiyle birlikte kullanılır [7] .
Çocuğunuz için tedavi aramanın yanı sıra, çocuğunuzun DEHB semptomlarıyla başa çıkmasına yardımcı olmak için aşağıdaki stratejileri kullanabilirsiniz [7] :
- Bir rutin oluşturun . DEHB’li çocuklar öngörülebilir bir programla daha iyi performans gösterirler.
- Ödev zamanı dikkat dağıtıcı unsurları sınırlayın. Televizyonu kapatmak ve sessiz bir çalışma alanı sağlamak çocuğunuzun ödevlerini yapmasına yardımcı olabilir, çünkü ortamda dikkat dağıtan unsurlar tarafından dikkatleri dağıtılmayacaktır.
- Sağlıklı bir yaşam tarzını teşvik edin . Diğer çocuklar gibi, DEHB’li çocukların da tutarlı bir uyku programına, bol miktarda egzersiz fırsatına ve besleyici bir diyete ihtiyacı vardır. Yeterince yemek yemiyor ve uyumuyorlarsa ve egzersiz yapma fırsatları bulamıyorlarsa, DEHB semptomları kötüleşebilir.
- İyi davranışları övün. DEHB belirtileri zaman zaman sinir bozucu ve görev dışı davranışlara yol açabilir, ancak çocuklar ne zaman iyi olduklarını bilmeye ihtiyaç duyarlar. İyi davranışları övmek ve ödüllendirmek bunu pekiştirir ve çocuğunuza nasıl davranması gerektiğini öğretir.
- Çocuğunuza önceden plan yapmayı öğretin. Büyük görevleri veya ödevleri son dakikaya bırakmak çocuğunuzda strese ve hayal kırıklığına yol açabilir. Görevlere erken başlayarak, onları daha küçük adımlara bölerek ve gerektiğinde mola vererek planlamayı öğretin.
- Etkili disiplin kullanın. DEHB’li çocuğunuz hareket ettiğinde azarlama veya bağırma isteği duyabilirsiniz, ancak bu disiplin biçimlerinin etkili olma olasılığı düşüktür. Olumsuz davranışları, ona zaman vererek veya ayrıcalıkları kaldırarak ele alın.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) hakkında sık sorulan sorular
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) hakkında bilgi arıyorsanız, aşağıdaki soruların yanıtları da faydalı olabilir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ne kadar yaygındır?
DEHB, çocuklarda yaygın görülen bir nörogelişimsel bozukluktur. Yaygınlık çalışmalarına göre, çocukların %3 ila %5’i DEHB ile yaşıyor ve ek %5’inde DEHB tanısı için eşiği karşılamayan dikkat ve dürtü kontrol sorunları var [8] .
Yetişkinlikte DEHB görülebilir mi?
Bir kişinin yetişkinlikte başlayan DEHB geliştirip geliştiremeyeceği konusunda devam eden bir tartışma vardır. DEHB, çocukluk çağında görülen bir nörogelişimsel bozukluk olarak kabul edilir ve tanı için semptomların 12 yaşından önce mevcut olması gerekir. Bu gerçeğe rağmen, bazı yetişkinler DEHB semptomları gösterir, ancak çocukluklarında bu semptomları yaşamadıklarını bildirirler.
Yetişkinlikte başlayan DEHB üzerine yapılan araştırmalar, çocukluk döneminde DEHB belirtileri göstermeyen yetişkinlerin, çocukluk döneminde kendilerinden çok fazla talep gelmediği için, daha erken yaşlarda belirgin belirtiler göstermemiş olabileceklerini öne sürüyor.
Yetişkinliğe ulaştıklarında ve bir işte çalışmaları ve faturalar ve ev işleri gibi sorumluluklarla ilgilenmeleri gerektiğinde, semptomlar daha belirgin hale gelir. Dahası, bazı kişilere çocukluklarında teşhis konulmamış olabilir çünkü semptomları bir doktor veya ruh sağlığı uzmanının dikkatini çekecek kadar şiddetli olmayabilir [9] veya semptomları ‘ yüksek işlevli ‘ olarak tanımlanabilecek kadar iyi yönetebilmişlerdir .
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile ilişkili başka durumlar var mı?
Çalışmalar, DEHB’li çocukların ve gençlerin başka ruh sağlığı bozukluklarına sahip olma olasılığının yüksek olduğunu göstermektedir. Örneğin, muhalif meydan okuma bozukluğu (ODD) ve davranış bozukluğu, DEHB’li çocuklarda yaygındır. ODD ve davranış bozukluğu, saldırgan, yıkıcı davranışlarla bağlantılıdır. Depresyon gibi kaygı ve ruh hali bozuklukları da DEHB’li kişilerde yaygındır [10] .
Bazı durumlarda, DEHB diğer ruh sağlığı koşullarının gelişmesine yol açabilir. Aynı risk faktörlerinin hem DEHB’ye hem de depresyon gibi koşullara yol açması da mümkündür [10] .http://ceviri reyyan
About the Author
